بهر چيزى كه به نحوى از انحاء اتصال و ارتباط دارد ، خداوند به آن چيز نزديكتر و مربوطتر است ، هم چنان كه فرموده : « وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْه مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ » « 1 » . آيه مورد بحث هم كه مىفرمايد : * ( « وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِه » ) * به همين حقيقت اشاره مىكند ، پس خداى تعالى از آنجايى كه مالك حقيقى تمامى موجودات و از آن جمله انسان است ، و خود او كسى حقيقى نيست پس او از خود انسان به انسان و قوايى كه انسان مالك است نزديكتر است ، چون هر چه را كه انسان دارد خداى تعالى به او تمليك كرده ، پس او ميان وى و ميان ما يملكش حائل و رابط است - دقت فرمائيد - . به همين جهت در آيه مورد بحث جمله بالا را با جمله * ( « وَأَنَّه إِلَيْه تُحْشَرُونَ » ) * ختم كرده ، چون « حشر » و « بعث » نشئه اى است كه در آن نشئه براى هر كسى آشكار مىشود كه مالك حقيقى خدا است و حقيقت ملك تنها از آن او است و بس ، و شريكى براى او نيست ، و در آن نشئه ملكهاى صورى و سلطنتهاى پوچ ظاهرى باطل مىشود ، و تنها ملك او باقى مىماند ، هم چنان كه فرموده : « لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 2 » و نيز فرموده : « يَوْمَ لا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه » « 3 » . پس گويا آيه مورد بحث مىخواهد بفرمايد : بدانيد كه خدا مالك حقيقى شما و دلهاى شما است ، و او از هر چيز به شما نزديكتر است ، و شما به زودى به سويش باز مىگرديد ، و برايتان معلوم مىشود كه چگونه مالك حقيقى شما است و چطور بر شما مسلط است ، و هيچ چيز شما را از او بى نياز نمىكند . و اما وجه اتصال كلام يعنى ارتباط جمله * ( « وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّه يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِه . . . » ) * ، با جمله * ( « اسْتَجِيبُوا لِلَّه وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ » ) * - بيان آن اين است كه حائل بودن خداوند ميان آدمى و قلب او تمامى عذرها را در نپذيرفتن دعوت او و رسولش را از اعتبار مىاندازد ، چون دعوت او دعوت به چيزى است كه آدمى را زنده مىكند و آن توحيد است كه حقيقت و لب دعوت اوست ، و از آنجايى كه خدا از هر چيزى به انسان نزديكتر است حتى از قلب او و از آنجايى كه قلب اولين چيزى است كه انسان آن را به و جدان خود درك نموده و مىشناسد پس انسان خداى تعالى را از قلب خود كه بوسيله ادراك و سبب اصلى علم و معرفت

--> ( 1 ) و ما از رگ دل او به او نزديكتريم . سوره ق آيه 16 ( 2 ) امروز ملك براى كيست ؟ براى خداى واحد قهار . سوره مؤمن آيه 16 ( 3 ) روزى كه هيچ كس به نفع كسى مالك چيزى نيست و در آن روز امر تنها براى خدا است . سوره انفطار آيه 19